Ο Παυσανίας, στις περιηγήσεις του στα Φωκικά,  που γράφτηκαν μεν κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο (μετά το 160 π.Χ), αλλά περιγράφονται με γλαφυρό τρόπο από τον ίδιο, τα προηγούμενα συμβάντα, προφανώς από τις διηγήσεις των εντοπίων, δίνει πληροφορίες για την περιοχή,  για την αρχαία κλασσική και ρωμαική περίοδο. 
Ο Γεώργιος Κρέμος (1839-1926) θεωρείται ο πρώτος σύγχρονος ιστορικός της περιοχής μας.

Διάφοροι Διστομίτες όπως ο Γεώργιος Νικολάου, ο Ιωάννης Μπασδέκης, ο Λιβαδίτης Παναγιώτης Λάππας ο Τάκης και η Καίτη Μανωλοπούλου, έχουν κατά καιρούς κάνει σημαντικές προσπάθειες καταγραφής της σύγχρονων ιστορικών γεγονότων, όπως τα έζησαν και τα απομνημόνευσαν, αλλά και όπως κατεγράφησαν από τις αφηγήσεις των συγγενών και των απογόνων των Διστομιτών που επέζησαν και μετέφεραν τις εμπειρίες τους.

Η δημαρχία κάνει μία συστηματική προσπάθεια αυτό το διάστημα σε συνεργασία και με τους άλλους φορείς αλλά και ιδιώτες της περιοχής, για να συγκεντρώσει και να ολοκληρώσει την ιστορία του Διστόμου σε ειδική έκδοση. 

Παράλληλα δημιουργήθηκε και το Μουσείο Θυμάτων Ναζισμού προς τιμήν των σφαγιασθέντων την 10 Ιουνίου  του 1944.

Το Δίστομο και η γύρω περιοχή κατέχει σημαντική θέση στην ιστορία της Ελλάδας, από πολλές επόψεις. Αξίζει να τις αναλύσουμε διεξοδικά παρακάτω.

Αρχαϊκή περίοδος
Η αρχαία Άμβροσσος κατοικήθηκε κατά την Προμυκηναϊκή περίοδο (3000-1500 π.Χ) από ένα Πελασγικό φύλο τους Λέλεγες ενώ αργότερα, μετά την γνωστή σε όλους κάθοδο των Δωριέων (1200 π.Χ) από τα βόρεια, οριστικοποιείται η τότε ανάμειξη του πληθυσμού της περιοχής. Στην Ομηρική περίοδο (1200-800 π.Χ) αναφέρεται ότι και Αμβροσσείς συμμετείχαν στην εκστρατεία κατά της Τροίας (1184 π.Χ), ενώ ταυτόχρονα συναντάμε και την ονομασία Μεδεών. Ο Όμηρος αποκαλεί τον Μεδεώνα " Ευκτήμερον πτολίεθρον" δηλ. όμορφη πόλη. Ο Μεδεών μαζί με το Καστρί, ένα άγονο μυτερό όρος 1300 μ. ύψους προς την Διστομίτικη περιοχή Τσέρες, όπου υπάρχουν απομεινάρια προϊστορικού πελασγικού φρουρίου και τάφου και θεωρείται ως η αρχαιότερη γνωστή πόλη στην περιοχή μας. Ταυτόχρονα, με πιο πρόσφατες σωστικές ανασκαφές που έγιναν, ήρθαν στο φως λείψανα της μεσοελλαδικής περιόδου (1900-1600 π.Χ) και κεραμεική υστεροελλαδικής περιόδου (1600/1580 - 1100 π.Χ) 

Κλασσική περίοδος

 Αξίζει να σημειωθεί ότι η περιοχή της Αμβρόσσου κατά την αρχαιότητα ανήκε διοικητικά στην Φωκίδα και περιελήφθη στο νομό της Βοιωτίας μετά την Επανάσταση στα χρόνια του Καποδίστρια. Είναι σημαντικό διότι ως είναι γνωστό οι Φωκείς δεν "εμήδισαν" εκείνα τα χρόνια σε αντίθεση με τους Βοιωτούς. Για τον λόγο αυτό καταστράφηκε από τους Πέρσες το 480 π.Χ. Οι Αμβροσσείς στη συνέχεια συμμετείχαν μαζί με τους Φωκείς σε διάφορες εκστρατείες - Ροίος ο Αμβρωσσεύς επικεφαλής πεζικού εναντίον των Θεσσαλών στον Ιερό Πόλεμο 356-346 π.Χ. - όπου με την λήξη του και η Άμβροσσος μεταξύ των άλλων Φωκικών πόλεων, κατασκάπτεται από τον Φίλιππο Β' και οι κάτοικοί της διασκορπίζονται σε κώμες για να επανέλθουν αργότερα με τη βοήθεια Αθηναίων και Θηβαίων πριν τα γεγονότα της Χαιρωνείας. 
Ο Παυσανίας πιστοποιεί την ύπαρξη πολλών αμπελιών. Στην περιοχή παράλληλα εφύετο και ένα χαρακτηριστικό είδος θάμνου, ο επονομαζόμενος κόκκος από τους κατοίκους της περιοχής, τον καρπό του οποίου χρησιμοποιούσαν για να παράγουν μία περιζήτητη, ανοιχτού κόκκινου χρώματος (κρεμεζί), βαφή. Μέσα στην Άμβροσσο ο Παυσανίας αναφέρει μία μικρή αγορά με ναούς και πέτρινα αγάλματα θεοτήτων, τα περισσότερα σπασμένα ήδη. Μαρτυρείται επίσης η ύπαρξη διπλού τείχους που κατασκεύασαν από ντόπια σκούρα και σκληρή πέτρα και χρησιμοποίησαν οι Θηβαίοι για την άμυνά τους, στον πόλεμο κατά των Μακεδόνων.

Στο δρόμο προς την Αντίκυρα ο Παυσανίας αναφέρει την ύπαρξη ναού της Αρτέμιδος την οποίαν τιμούσαν ιδιαίτερα οι Αμβροσσείς, στο σημείο που είναι σήμερα το Διάσκελο.  Πιο πέρα, στο σημείο του σημερινού Κέντρου Υγείας, υπήρχε άγαλμα της θεάς, Αιγινίτικης τέχνης από μαύρη πέτρα σε καλή κατάσταση εκείνη την εποχή, που ήταν όπως λέγεται και ορατό από τη θάλασσα. Ήδη εκείνη την εποχή η αρχαία πόλη του Μεδεώνος ήταν κατεστραμμένη.
Αναφέρεται επίσης η Σχιστή οδός όπου συνέβη και το αποτρόπαιο έγκλημα του Οιδίποδα. Στο δρόμο για τη Δαύλεια (αρχαία Δαυλίδα) υφίσταται σύγχρονο μνημείο με πλακέτα σε παραδοσιακή πέτρινη κατασκευή που μαρτυρεί το γεγονός. 
Ο Παυσανίας αναφέρει πως η άλλη δίοδος πέραν της Σχιστής για το μαντείο των Δελφών διέρχεται από την αρχαία Στείριδα ( Στείρι ). Οι κάτοικοι της ισχυρίζονταν πως είναι εκ καταγωγής Αθηναίοι, από τον δήμο των Στιρέων που ακολούθησαν τον Πετεό στην εκδίωξή του από τον βασιλιά Αιγέα. Λάτρευαν την Δήμητρα και υπήρχε αντίστοιχα ιερό προς τιμήν της θεάς καθώς και άγαλμα από πεντελήσιο μάρμαρο.

Ρωμαϊκή - Ελληνιστική  περίοδος
Το 198 π.Χ η πόλη καταλαμβάνεται από τους Ρωμαίους μέχρι το 375 μ.Χ όπου η τοποθέτηση Ρωμαίου έπαρχου στην περιοχή φανερώνει την στρατιωτική και διοικητική σημασία της. Ενδιάμεσα και κατά το 250 μ.Χ. καταστρέφεται από επιδρομές που έγιναν από Γαλάτες και Κέλτες. Από ανασκαφές που έγιναν διαπιστώθηκαν επάλληλες οικοδομικές φάσεις γεωμετρικής (900-700 π.Χ), κλασσικής (500-300 π.Χ) και ελληνιστικής και ρωμαϊκής περιόδου όπου και παρατηρούνται τα πιο καλοδιατηρημένα λείψανα. Ήρθαν στο φώς ασύλλητοι κιβωτιόσχημοι, λακκοειδείς, κεραμοσκεπείς τάφοι, καθώς και λάρνακες και αρκοσόλια ελληνιστικής περιόδου. Βρέθηκαν ερείπεια σπιτιών, ρωμαϊκού λουτρού (βαλανείο) και εργαστηρίων. Στον χώρο της παιδικής χαράς βρέθηκε εργαστήριο κεραμεικής της ύστερης ρωμαϊκής περιόδου με τους χώρους του να πατούν στο αρχαίο τείχος της πόλης.
Επίσης εκείνη την περίοδο σε επιγραφή του 3ου μ.Χ αιώνα, διαπιστώνουμε και την διενέργεια γυμνικών (γυμναστικών) και ιππικών αγώνων στην Άμβροσσο.

Βυζαντινή περίοδος
 
Κατά την πρώιμη Βυζαντινή περίοδο το 430 μ.Χ καταστρέφεται πάλι από τον Αλάριχο ενώ κατά τον 5ο αιώνα μ.Χ έχουμε επίσημο ντοκουμέντο που δείχνει ότι δημιουργούνται οι Επισκοπές "Αμβροσίας" και "Στειρίου" που μαρτυρούν την ύπαρξη του πλήθους των Χριστιανών της περιοχής καθώς και την κατασκευή των πρώτων Βασιλικού ρυθμού εκκλησιών στην περιοχή. Πέτρες της επισκοπής Στειρίου, χρησιμοποιήθηκαν στην ανέγερση του μοναστηρίου τον 10-11ο αιώνα. όπου έδρευσε ο Όσιος Λουκάς 

Ιστορικό ονομασίας
Στη διάρκεια της βυζαντινής περιόδου, επέρχεται και η αλλαγή ονομασίας από Άμβροσσος σε Δίστομο, κατά πάσα πιθανότητα εξ αιτίας ενός δίστομου (με δύο στόμια-εξόδους) πηγαδιού που ήταν σε κεντρικό σημείο του κυρίως Διστόμου. Παρ' όλα αυτά συναντάται και με τις δύο ονομασίες που διατηρούνται  ταυτόχρονα για ένα διάστημα. Ο Παυσανίας αναφέρει την Άμβροσσο σαν μία κωμόπολη η οποία έλαβε κατ' αρχήν το όνομα του ήρωα Αμβρόσου που πιθανότατα σημαίνει αθάνατος - μη θνητός = α+βροτός - (εξ ου και αμβροσία το ποτό των αθανάτων). Ταυτόχρονα συναντάται σε διάφορα κείμενα με την ονομασία Άμφρωσσος, Άμφρυσσος και Άμβρυσσος.  Η Άμβροσσος καταλαμβάνεται το 1200 μ.Χ από τους Φράγκους, το 1300 από τους Καταλανούς και το 1460  από τους Τούρκους. Ανάμεσα στην φραγκοκρατία και την τουρκοκρατία φαίνεται ότι συμβαίνει και η οριστική αλλαγή ονομασίας σε Δίστομο. Σήμερα η παλαιά ονομασία, συναντάται στην ποδοσφαιρική ομάδα της πόλης (Α.Π.Ο ΑΜΒΡΥΣΣΕΥΣ) , στο Αγρονομείο Αμβρυσσού, Συμβολαιογραφείο και Ειρηνοδικείο Αμβρυσσού καθώς και Χορωδία Αμβρυσσού στην Παραλία Διστόμου. 

Τουρκοκρατία & επανάσταση

Η τοποθεσία "Τρία Έλατα" στα σύνορα Κυριακίου - Ζερεικίου (Ελικών). Εδώ (25/3/1821) ορκίσθηκε αρχηγός του ένοπλου αγώνα ο Αθανάσιος Διάκος πηγαίνοντας στον Όσιο Λουκά, 
όπου την επομένη στις 26 Μαρτίου 1821 ο τότε Δεσπότης Ησαίας κηρύσσει την Επανάσταση στη Ρούμελη. 
Κατά τον πόλεμο της ανεξαρτησίας όλοι οι οπλαρχηγοί θα περάσουν από το Δίστομο και για ένα διάστημα θα γίνει έδρα της Ρούμελης. Μετά την απελευθέρωση θα ενταχθεί στο νομό Βοιωτίας όπου θα παραμείνει μέχρι σήμερα.

 

Τον Νοέμβριο του 1826 λίγο πριν τη μάχη της Αράχωβας, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης διανυκτερεύει στο Δίστομο στο σπίτι του Διστομίτη Σταθά.


Στις 17 Ιανουαρίου του 1827 γίνεται η μάχη του Διστόμου που κράτησε μέχρι τις 6 Φεβρουαρίου. Ήταν η μακρότερη μάχη όλου του αγώνος με αρχηγό τον Γεώργιο Καραϊσκάκη, η σημασία της οποίας ιστορικά θεωρήθηκε πολύ σημαντική για την εξέλιξη της Επανάστασης, γιατί έγινε ακριβώς μετά την πτώση του Μεσολογγίου και  αναπτέρωσε το λαβωμένο ηθικό των Ελλήνων. Τότε, απομακρύνονται οριστικά και οι Τούρκοι από τη Ρούμελη. 

Νεώτερη ιστορία

Τον 18ο αιώνα ο τότε Σουηδός πρέσβυς που επισκέπτεται την περιοχή, περιγράφει γλαφυρά το έθιμο του Γάμου και το ρίξιμο του Λίθου (τοπικό αγώνισμα με αναφορές στην αρχαία παράδοση). Γύρω στο 1880 άρχισε να χτίζεται η εκκλησία του Αγίου Νικολάου στο Δίστομο η οποία ολοκληρώθηκε μετά από τρείς φάσεις και εγκαινιάσθηκε το 1908. Για να κατανοήσουμε την ονομασία της εκκλησίας που είναι αφιερωμένη στον Άγιο Νικόλαο, προστάτη των Ναυτικών θα πρέπει να αντιληφθούμε την από θαλάσσης πρόσβαση που είχε τότε η περιοχή. Το αντίστοιχο πανηγύρι ενώ θα έπρεπε να είναι στις 6 Δεκεμβρίου, λόγω του δριμέως ψύχους που επικρατεί στην ορεινή αυτή περιοχή, πραγματοποιείται στις 19 Μαίου, όταν έχει ανοίξει ο καιρός σε ανάμνηση της διέλευσης του λειψάνου από την Ελλάδα με προορισμό το Μπάρι της Ιταλίας όπου και ευρίσκεται μέχρι σήμερα.

Το 1897, Διστομίτες λαμβάνουν μέρος στον τότε Ελληνοτουρκικό πόλεμο, ενώ το 1915 η περιοχή σπαράσσεται από τον Πανελλήνιο διχασμό των βενιζελικών-αντιβενιζελικών. Το 1935 εκλέγεται βουλευτής με το Λαϊκό κόμμα και διατελεί Πρόεδρος της Ελληνικής Βουλής, ο Διστομίτης Ιωάννης Κίνιας.

Το 1936 ο Διστομίτης Βασίλειος Λελούδας, βρίσκεται στην Ισπανία κατά τη διάρκεια του Ισπανικού εμφυλίου και πολεμά εναντίον του Φράνκο που ήθελε να καταργήσει τη νόμιμη κυβέρνηση. Τα ίχνη του χάθηκαν από τότε.

Η προσφορά της περιοχής Διστόμου ήταν τόσο σημαντική στην αντίσταση κατά των κατακτητών στην περίοδο 1940-1944 που οι Γερμανοί ναζιστές γύρευαν μια αφορμή για να αντεκδικηθούν για τις μεγάλες και ταπεινωτικές τους ήττες στην περιοχή. Χαρακτηριστικές φάσεις της αντίστασης είναι οι ακόλουθες:

Τον Ιούλιο μέχρι τον Αύγουστο του 1943 αντιστασιακές ομάδες του Διστόμου, Στειρίου και Αντίκυρας αντιστέκονται στη διέλευση ισχυρών, ιταλικών και γερμανικών δυνάμεων στη χαράδρα της Στενής με αποτέλεσμα να προξενήσουν σημαντικότατες απώλειες στον εχθρό. Η τοποθεσία, λόγω της σπουδαιότητας της μάχης αυτής και λόγω των μεγάλων απωλειών των δυνάμεων κατοχής, ονομάσθηκε μικρό Στάλινγκραντ.

Στις 24 Απριλίου του 1944 στην περιοχή Καρακόλιθος, για αντίποινα σε άλλη ενέδρα αντιστασιακών ομάδων, εκτελούν τις πρωινές ώρες, 110 όμηρους πατριώτες από τις φυλακές Λειβαδιάς, μεταξύ των οποίων και τέσσερις Διστομίτες το δε απόγευμα της ίδιας μέρας άλλους 24 ομήρους.

Σφαγή του Διστόμου
 (10η Ιουνίου 1944) Καθοριστική καμπή στην ιστορική διαδρομή του Διστόμου η αποφράς εκείνη ημέρα. Κάντε οπωσδήποτε κλικ για περισσότερες πληροφορίες.

Σήμερα
Το σήμερα βρίσκει το Δίστομο ανασυνταγμένο και έτοιμο να ανταποκριθεί στο κάλεσμα και στην πρόκληση των νέων συνθηκών. 
Μαζί με το Στείρι, τους γύρω οικισμούς του και ιδιαίτερο στόχο την ανάπτυξη της παραλίας του και του ιστορικού τουρισμού του είναι έτοιμο να πρωτοστατήσει σε σύγχρονες και πρωτοπόρες ειρηνικές και πολιτιστικές πρωτοβουλίες, ταυτόχρονα με τη διάδοση του παραδοσιακού και οικολογικού τρόπου ανάπτυξης και σκέψης.

Παράλληλα με την ανάπτυξή του και άμεσα συνδεδεμένο με την ιστορία του, διεκδικεί σημαντική αποζημίωση για τα θύματά του. Ο απωβιώσας Θηβαίος δικηγόρος Ιωάννης Σταμούλης, πρώην Νομάρχης Βοιωτίας, ανέπτυξε τα δίκαια επιχειρήματα του Διστομίτικου λαού που έχει προσφύγει στο Διεθνές Δικαστήριο για τη δικαίωση και την καταβολή πολεμικής αποζημίωσης των πλέον των 200 οικογενειών που επλήγησαν από την θηριωδία των Ναζιστών στις 10 Ιουνίου 1944. Το έργο του συνεχίζεται.

Το 2008 η προβολή της ταινίας "Ένα τραγούδι για τον Αργύρη" έκανε το γύρο του κόσμου και προβαλλόμενο και στην πατρίδα μας ευαισθητοποίησε και κινητοποίησε ακόμη μια φορά τις πανανθρώπινες συνειδήσεις.

Χρειάζεται όμως και αλλαγή νοοτροπίας. Να μάθουμε να συνεργαζόμαστε και να ακούμε τους άλλους, όπως θέλουμε κι εμείς να μας ακούνε και να προσαρμοζόμαστε στις σύγχρονες απαιτήσεις, χωρίς να απεμπολούμε τις αξίες μας και τα ιδανικά μας. Nα ξεπεράσουμε τα όποια αρνητικά του παρελθόντος και να ενωθούμε στα θετικά για το κοινό καλό. Ευελπιστούμε...